USamuel Edward Krune Mqhayi

Ngubani uSamuel Edward Krune Mqhayi ?

USamuel Edward Krune Mqhayi (1875-1945) wayengumbhali nembongi yaseMzantsi Afrika eyayigqwesa kumbongo wesiXhosa. USamuel Mqhayi wazalwa ngomhla woku-1 kuDec. 1875, phakathi kwesiXhosa sePhondo laseKapa (eMzantsi Afrika). Uqeqeshelwe ubutishala kwiziko laseLovedale, kodwa wakhawuleza waduma njengembongi yemveli.

Waqala nini ukuzenzela igama ? (Ityala Lamawele)

Waqalisa umsebenzi wakhe wokubhala ngokuba negalelo kumaphephandaba ahlukahlukeneyo esiXhosa nangokubhala ibali elithi Ityala lama-wele (1914; Ityala Lamawele).

Lisingatha ityala kwinkundla yesizwe, ubukhulu becala lalilungiselelwe ukudumisa inkqubo yesithethe yenkundla, eyayisongelwa kukukhula kweenkundla zaseYurophu.

Ukuxhalaba okunzulu kukaMqhayi ngamabali nembali yabantu bakowabo, kwamthintela ekufundiseni eLovedale, kuba wayengavumelani nengxelo esemthethweni yembali yoMzantsi Afrika ebhalwe ezincwadini. Ngoko ke wazinikela ngakumbi nangakumbi ekubhaleni.

Owona msebenzi wakhe ubalulekileyo wentelekelelo, u-U-Don Jadu (icandelo 1, 1929), yintelekelelo egqibeleleyo yoluntu lwaseMzantsi Afrika olufanelekileyo, lweentlanga ezininzi, phantsi kobunkokheli bomlinganiswa wesihloko, uDon Jadu: luluntu olujonge phambili olubeka uluntu iprimiyamu ephezulu kwimfundo kunye nenkqubela phambili yengqondo; kwaye luluntu olunyamezelayo oludibanisa kwisikhokelo sobuKristu uninzi lweenkolelo kunye nezithethe ezithandekayo kwiintliziyo zamaAfrika.

Ngo-1935 uMqhayi wawongwa ngembasa kuKhuphiswano lokuqala lukaMeyi u-Esther Bedford lwenxalenye yesi-3 ye-U-Don Jadu, kwaye ngo-1936 wathatha inxaxheba kwiNkomfa yokuQala yabaBhali beBantu, eyayibizwe eTransvaal.

 Umdla omkhulu kaMqhayi kwixa elidlulileyo nakwikamva leAfrika ubonakala kubumbini bempembelelo yakhe. Ngoxa wayebhala iingxelo ezingobomi babantu abangamaNegro bale mihla abanjengoGqr. J.E.K. U-Aggrey okanye uMfundisi uJohn Knox Bokwe (1925), naye wapapasha ingqokelela yeecanto ngendlela yemveli ngexesha lolawulo lwenkosi yamaXhosa yenkulungwane ye-19 uHintza. Ingxelo ngobomi bukaMqhayi ichaza iminyaka yokukhula kombhali. Kanti ke njengembongi uMqhayi wayexatyiswe kakhulu ngabaphulaphuli bakhe abangamaXhosa, hayi kancinci kuba wayeyichube ngokupheleleyo imo nomoya wombongo wesintu (izibongo) ngelixa ewulungelelanisa ne meko nezihloko zanamhlanje

uMfanekiso wombhali webali elibizwa iTyala Lamawele ekusondele ukuba livele ku Netflix kwinyanga ezizayo

. 

Umqulu wakhe othi, Inzuzo (1942; Umvuzo) ubonisa izinto ezininzi ezahlukeneyo, ezinye izinto aziqhelekanga kumfundi waseNtshona. Ecaleni kunye nemibongo yendumiso emalunga nama-Afrika aziwayo, iqulethe, umzekelo, umbongo oncoma ijenali yezolimo epapashwe eTranskei. Nangona imibongo yendalo kaMqhayi isenokuba buthuntu, kwaye iziqwengana zakhe zokuziphatha kwimixholo efana nenyaniso, ithemba, nothando zifanele ukuba yimisebenzi yomlomo nje, ugqwesile kwisihobe sohlobo lwemveli.

Oku kudla ngokuba bubugorha kodwa ngamanye amaxesha kuphoxile: kumbongo wendumiso owabhalwa ngethuba lokundwendwela iNkosana yaseWales eMzantsi Afrika ngo-1925, uMqhayi waphoxeka ngokuphoxa okungaphaya kokungacaci kwegalelo leBritane “ekukhanyiseleni” ama-Afrika: “Usithumelele umshumayeli, wasithumelela ibhotile; usithumelele iBhayibhile nemiphanda yebranti. Ngolo hlobo lokuvala umsantsa phakathi kwesithethe nobutsha, uMqhayi ebefanele ukubizwa ngokuba nguyise wemibongo yesiXhosa ngumhlalutyi womZulu uB. W. Vilakazi. UMqhayi wabhubha ngomhla wamashumi amabini anesithoba kweyeKhala ngo1945

.

Mzansi Ekhaya

Mzansi Ekhaya is a vital online platform on a mission to amplify the Eastern Cape media space. (a MON'T Agency Management) 💯