
IKumkani eyakhokela amaGcaleka ngexesha lemfazwe noxinzelelo lwamakoloniyali
By Lilitha Mdakana
IKumkani eyakhokela amaGcaleka ngexesha lemfazwe noxinzelelo lwamakoloniyali
EMIPUMA KOLONI — 1835
UMkani Hintsa kaKhawuta, omnye weenkokeli ezibalulekileyo kwimbali yamaXhosa, ukhunjulwa ngobunkokeli bakhe ngexesha apho kwakusanda ukungavisisani phakathi kwamaXhosa neKoloni yaseKapa.
UHintsa, owayengunyana kaKhawuta kaGcaleka, waba yinkokeli yamaGcaleka malunga nowe-1820. Ngexesha lolawulo lwakhe, uBukhosi bamaGcaleka bajongana noxinzelelo olukhulu ngenxa yokwanda kwabahlali baseYurophu kunye nokhuphiswano ngomhlaba neenkomo.
UXINZELELO LOMHLABA NEENKOMO LUKHULA
Ekuqaleni kwenkulungwane ye-19, umda phakathi kwamaXhosa neKoloni yaseKapa wawusoloko usiba yindawo yongquzulwano. Ukungavisisani ngomhlaba, imfuyo kunye nolawulo kwabangela ukuba kuqhambuke iimfazwe ezininzi zomda.
Ngo-1834 kwaqhambuka iMfazwe Yesithandathu yoMda, eyaziwa kananjalo njenge Mfazwe kaHintsa. AmaXhosa alwa nemikhosi yaseBritani neyaseKoloni yaseKapa, kwaye ungquzulwano lwabangela ilahleko enkulu yabantu nemfuyo.
UHINTSA KUNYE NOTHETHWANO
Nangona wayeyinkokeli enamandla, uHintsa wayengasoloko efuna ukusombulula iingxabano ngemfazwe kuphela. Wayesebenzisa ubunkokeli, uthethathethwano kunye nobudlelwane bezopolitiko ukuzama ukukhusela abantu bakhe.
Ngethuba lemfazwe, amagosa aseBritani ayemthatha uHintsa njengenkokeli ephambili yamaXhosa aza afuna ukuba athwale uxanduva lwezenzo ezenziwa ngamaqela amaXhosa. Ekugqibeleni, uHintsa wabanjwa waza wabulawa ngoMeyi 1835.
UKUFA KUKAHINTSA KUSHIYA ISILILO
Ukusweleka kukaHintsa kwaba sisiganeko esibuhlungu nesibalulekileyo kwimbali yamaXhosa. Namhlanje ukhunjulwa njengenkokeli eyazama ukukhusela ubukumkani bayo ngexesha lobunzima obukhulu.
Ibali likaHintsa lisahleli liyinxalenye ebalulekileyo yembali yaseMzantsi Afrika, ngakumbi kwimbali yamaXhosa, iimfazwe zomda kunye nokwandiswa kolawulo lwamakoloniyali eMpuma Koloni.
— IQELA LEENDABA
